Δημήτρης Κυρίτσης: Αλήθειες για το συνταγματικό τόξο

Δεν είναι τυχαίο ότι αρχίσαμε πρόσφατα να αναφερόμαστε τόσο συχνά στην έννοια του συνταγματικού τόξου. Το πολιτικό πρόγραμμα της Χρυσής Αυγής συνιστά μια ριζική πρόκληση της δημοκρατίας μας και των αρχών της. Χρειαζόμαστε μια έννοια που θα απομονώνει τη Χρυσή Αυγή και θα καθιστά σαφή την ιδεολογική απόσταση που μας χωρίζει από αυτήν. Αλλά για να καταλάβουμε την έννοια του συνταγματικού τόξου, δεν αρκεί να γνωρίζουμε ποιους έχουμε απέναντί μας. Επιπλέον, έχει αξία να μάθουμε κάτι για τους ανθρώπους που στέκονται δίπλα μας. Είναι κι αυτή μια άσκηση που μπορεί να ενδυναμώσει μια δημοκρατική κοινωνία. Προς αυτήν την κατεύθυνση προτείνω τις εξής τρεις σκέψεις:

– 1. Το συνταγματικό τόξο συμπερικλείει εκείνους που αποδέχονται τους συμπολίτες τους ως ισότιμους συμμέτοχους σε μια δημοκρατική κοινωνία. Την έννοια της ισότιμης συμμετοχής εξειδικεύει μια σειρά από θεμελιακές ηθικοπολιτικές αρχές: Το κράτος δικαίου, η ισότητα όλων ενώπιον του νόμου, η ευτεταγμένη ελευθερία και η δημοκρατική αρχή συγκαταλέγονται χωρίς αμφιβολία ανάμεσα στα συνταγματικά ουσιώδη (constitutional essentials), για να χρησιμοποιήσω τον εύστοχο όρο του αμερικανού φιλοσόφου Τζον Ρολς. Χωρίς αυτά τα προαπαιτούμενα δεν μπορεί να νοηθεί δίκαιη πολιτεία, όπου όλοι νιώθουν ότι έχουν θέση και λόγο στη διαμόρφωση της συλλογικής μας ζωής. Η αποδοχή τους αποτυπώνεται με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο στη συμμόρφωση με τους βασικούς κανόνες του δημοκρατικού παιχνιδιού. Με αυτό το κριτήριο αξιολογούμε οργανωμένες πολιτικές δυνάμεις αλλά και τον καθένα ξεχωριστά. Εδώ μετρούν οι αριθμοί. Οσο περισσότεροι πολίτες ενστερνίζονται τα συνταγματικά ουσιώδη εν τοις πράγμασι τόσο πιο εύρωστη και σταθερή είναι μια πολιτεία. Γι’ αυτό θα πρέπει να μας ανησυχεί η απότομη άνοδος της Χρυσής Αυγής: Οχι επειδή τάχα κλονίζει την πίστη μας στα συνταγματικά ουσιώδη, αλλά επειδή πληθαίνει τους εχθρούς τους, εκείνους που αντιστρατεύονται την ισότιμη συμμετοχή.

– 2. Οσοι ανήκουμε στο συνταγματικό τόξο έχουμε μεταξύ μας βαθιές – και ίσως αγεφύρωτες – πολιτικές διαφορές. Οι διαφορές μας σχετίζονται π.χ. με την οικονομική οργάνωση, το ακριβές περιεχόμενο των ατομικών και συλλογικών δικαιωμάτων και άλλα κορυφαία ζητήματα. Αυτή είναι η σημαντικότερη αλήθεια και συγχρόνως εκείνη που μας διαφεύγει πιο εύκολα. Στο συνταγματικό τόξο πρέπει να κάνουμε χώρο και για συμπολίτες που οι απόψεις τους μας εξοργίζουν. Πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι καλόπιστα αναλογιζόμενοι το κοινό καλό κατέληξαν σε πολύ διαφορετικά συμπεράσματα από εμάς, συμπεράσματα που εμείς θεωρούμε βαθιά εσφαλμένα. Μολοντούτο, μας συνδέει μαζί τους κάτι εξαιρετικά πολύτιμο: Η πολιτική διαπάλη έχει, ασφαλώς, νικητές και ηττημένους, αλλά εντός του συνταγματικού τόξου διέπεται από τις αξίες της πολιτικής ανεκτικότητας και του αλληλοσεβασμού. Χωρίς αυτό, θα λύναμε τις διαφορές μας με τη βία.

Αυτή η σκέψη έχει δύο σημαντικές πρακτικές απολήξεις. Πρώτον, το συνταγματικό τόξο πρέπει να είναι ευρύ και περιεκτικό. Δεν μπορεί ένα πολύ μικρό κομμάτι του πολιτικού φάσματος ή ακόμη χειρότερα μία μόνο παράταξη να διεκδικεί μονοπώλιο στην υπεράσπιση των συνταγματικών ουσιωδών. Δεύτερον, δεν δικαιολογούμαστε να απορρίπτουμε τη συμμετοχή μας στο συνταγματικό τόξο από φόβο για την ιδεολογική μας καθαρότητα. Το συνταγματικό τόξο δεν απειλεί την πολυφωνία, την προϋποθέτει.  

– 3. Η συμφωνία των δυνάμεων του συνταγματικού τόξου στα συνταγματικά ουσιώδη δεν είναι πάντοτε πιο σημαντική από τις επιμέρους διαφωνίες τους. Υπάρχουν ιστορικές συγκυρίες κατά τις οποίες η αποδοχή των βασικών κανόνων του παιχνιδιού είναι τόσο καθολική και ισχυρή, ώστε μας επιτρέπει να αφοσιωθούμε απερίσπαστοι στην πολιτική επίλυση των επιμέρους διαφωνιών μας. Αλλά υπάρχουν πολιτικοί σκοποί – όπως η αντιμετώπιση της φασιστικής απειλής – που υπηρετούνται με τη συσπείρωση όλων στο όνομα των θεμελιακών αρχών της πολιτείας μας και της ηθικής υπεροχής τους. Ακόμη και τότε, όμως, δεν είναι ανάγκη να αποσιωπώνται οι διαφωνίες μας. Οι σύγχρονες δημοκρατίες μπορούν να κάνουν πολλά πράγματα ταυτόχρονα, να καταπολεμούν τη φασιστική μισαλλοδοξία και συγχρόνως να διαβουλεύονται για την κοινωνική δικαιοσύνη. Η συμπερίληψη στο συνταγματικό τόξο δεν είναι ούτε πολιτικός εκβιασμός ούτε σιωπητήριο.

Το ότι είσαι αντίπαλός μου σε ένα θέμα δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε να συνεργαστούμε σε ένα άλλο. Η δημοκρατική κοινωνία αποτελεί συλλογικό επίτευγμα. Το συνταγματικό τόξο είναι ο άξονας που το στηρίζει.

Ο Δημήτρης Κυρίτσης είναι λέκτορας στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Sheffiled.
Δημοσιεύτηκε στα ΝΕΑ στις 9 Οκτωβρίου 2013
This entry was posted in Διάλογος. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s